Fløgstad si språkhistorie - eit supplement
Av Olav Engen

Pamfletten «Brennbart» av Kjartan Fløgstad vart flittig diskutert i presse og på TV . Dette innlegget i «Dag og Tid» vart skrive i slutten av november 2004, like etter at boka kom i handelen.

 
Vi som bor litt i utkanten, har berre hatt høve til å lesa om Kjartan Fløgstad sin pamflett «Brennbart», men no er han endeleg i hus. Vi visste før at boka var eit åtak på professor Hans Fredrik Dahl, og vi kan no konstatera at modellen er Odd-Bjørn Fure sin pamflett «Kampen mot glemselen» frå 1996 som har skytset same vegen.

Og lesninga vekte til live mange minne. Riksmålsforbundet var mellom dei organisasjonane skulle rekonstituera seg etter okkupasjonen.  I kampen om posisjonar var det i den tida vanleg med skuldingar om «unasjonal holdning», men  Riksmålsforbundet valde ei moderat forsoningsline.  Slik sett var det eit klokt trekk å velja den gamle Sachsenhausenfangen Arnulf Øverland til formann i 1947. Dermed fekk organisasjonen ein naudsynt dåm av motstandsrørsle, noko den hadde nytte av då målbladet «Midnattsol» freista å stempla forbundet som ein gjeng kolloboratørar: «Fanatiske bokmålsfolk slo lag med NS for å velte 1938-rettskrivinga», skreiv bladet 4. desember 1947.

Redaktør Marius Evjeberg i Midnattsol levde og arbeidde på yttersida i Lofoten, utanfor det som i dag er nynorsken sitt kjerneområde. Fløgstad minner oss med rette om at det var mange skulekrinsar som gjekk over til nynorsk i 1920- og 1930-åra, då ungdomane frå omkring år 1905 var godt vaksne og satt i posisjonar. Som barn las eg bøker av Svein Moren og Halvor Floden, nynorskforfattarar frå Trysil, altså det austlegaste av Austlandet. Men også i Trøndelag og på heimtraktene mine i Nordland fekk nynorsken godt fotfeste i denne perioden.

På den tida  hadde nynorsken ambisjonar om å bli det nye riksmålet i Noreg.  Opp mot ein tredjedel av grunnskuleelevane og fleirtalet av skulekrinsane hadde nynorsk som opplæringsmål, fortel Fløgstad.  Målreisinga gjekk hand i hand med frilynd ungdomsrørsle, bondereising og nasjonale straumdrag, og rakk langt vidare enn til Vestlandet. Fløgstad legg vekt på at motkulturane på Sør- og Vestlandet, mellom anna lågkyrkjeleg bedehuskristendom, var immune mot NS, og det har han rett i. Kyststroka i desse regionane har dessutan tradisjonelt vore orientert vestover.  Men denne immuniteten stogga ved Langfjella.

Forfattaren Eystein Eggen har i boka «Gutten fra Gimle» skildra nasjonale bondemiljø på Austlandet og i Trøndelag, med ein avstikkar til indre Hardanger. Frå hans synsstad var Nasjonal Samling eit bondeparti, med røter i gamle bondevenstre. Samrøret mellom NS og Bondepartiet, no Senterpartiet, var så sterkt at partiet hadde vanskeleg med å koma seg på beina hausten 1945.  Dette fortel May-Brith Ohman Nielsen i boka om Senterpartiets historie «Bondekamp om markedsmakt».

Dette kjenner eg til av eiga røynsle. Bestefar var venstremann og republikanar i 1905, og fylgde med over til Bondepartiet . Far starta i Bondepartiet, og melde seg inn i NS i 1941. Begge var ihuga målfolk og aktive i frilynd ungdomslag. Kristendomen der var langt frå vestlandspietistisk, han var frilynd og liberal, og hadde fritenkjaren Arne Garborg som ein av sine profetar. At ungdomslaga dansa folkedans og spela fele vart heller ikkje sett på med blide auge av dei motkulturelle mørkemennene vestpå.

Før Fløgstad enno hadde lært å snakka reint, gjekk eg og bror min rundt og selde nynorske julehefte, redigert av før nemnde Evjeberg. Det eg kan hugsa, er at far etter fengselsopphaldet sitt hadde god kontakt med mange av dei gamle kjenningane frå mål- ungdoms- og bonderørsle. Isfronten var ikkje serleg sterk, jamvel frå slike som Evjeberg, som prøvde å fylgje tidsånda ved å markera «nasjonal holdning» i bladet sitt.  Nokre hadde vore NS, andre ikkje, men når dei diskuterte politikk, såg det ut som at dei var samde på mange punkt. Til dømes i synet på  London-regjeringa, forsvars- og nøytralitetspolitikken før krigen osv. Som kjent overtok Gerhardsen-regjeringa  NS og bonderørsla sin gamle antikommunisme like etter krigen.

Så kjem vi til det spørsmålet som Fløgstad ikkje greier å svara på, utanom at han er usamd med Hans Fredrik Dahl: Kvifor har nynorsken vore på tilbaketog sidan 1945? Kvifor er den blitt eit regionalt mindretalsspråk for Vestlandet i staden for eit nytt nasjonalt språk? Kvifor finst det ingen nynorskbastion austpå, slik som landsgymnaset på Eidsvoll var under NS-mannen Johan Fr. Voss? Etter mi meining kan vi trygt frikjenna både Riksmålsforbundet og bokbrenninga til vestkantungdom i hovudstaden.  Det kan ha litt å seia at den fremste nynorskbrukaren i Arbeidarpartiet, tidlegare utanriksminister Koht, vart syndebukk ettter krigen og knapt tenleg som eit idol til å samla seg om.  Endå nærare  ligg det å skulda på «gutta på skauen» og samnorsken deira.  Samnorsken har vore fienden, ikkje riksmålet.

Sjølv meiner eg at Dahl er inne på noko. Etter krigen fekk nynorsken ein varig knekk i dei nyvunne områda frå mellomkrigstida.  Ei av årsakene kan vera at så mange gode nynorskfolk hadde vore innom den bonde-nasjonale fløya i NS, og derfor vart sett utafor styre og stell etter krigen.
Dag og Tid, 18. desember 2004